سیدمحمد بهشتی نامی آشنا برای اهالی فرهنگ و هنر است. سینماگران او را «معمار سینمای بعد از انقلاب» نامیده اند و از دوران مدیریتی بهشتی و انوار در سینما به عنوان «دوران طلایی» یاد می‌کنند. شباهت نامی او با آیت الله سیدمحمد حسینی بهشتی سبب شده بود بسیاری او را فرزند یا از منسوبین به شهید بهشتی بدانند. با این همه «سیدمحمد بهشتی شیرازی» نه اصفهانی که اصالتاً قزوینی است. این دانشجوی انقلابی سال های دهه 50 و مدیر فرهنگی بعد از انقلاب، در جریان تظاهرات انقلاب به خاطر موهای لخت و طلایی‌اش، مردم فکر می‌کردند او یک خارجی است و ماشینش را واژگون می‌کنند که با وساطت مهندس موسوی جان سالم به در می‌برد. در گفت‌وگو با سیدمحمد بهشتی تجربه مدیریت فرهنگی در دهه اول انقلاب را بررسی کرده ایم.


ـ یکی از جنبه های مهم انقلاب اسلامی، جنبه فرهنگی آن است و خیلی ها آن را از جمله فرهنگی ترین انقلاب های تاریخ می دانند. انقلابیون از لحاظ فرهنگی چه چیزی را نمی خواستند و می خواستند چه چیزی را جایگزین آن کنند؟

بهشتی: یکی از ویژگی های انقلاب اسلامی همین صفت اسلامی بودن بود که حکومت محمدرضاشاه پهلوی به ویژه در سال های آخر از آن رو برگردانده بود و همین رویگردانی منجر به واکنش جامعه و باعث انگیزه یی برای اتفاقات سال های 56 و 57 شد. در واقع رفته رفته یک تقاضای فرهنگی و اعتقادی در جامعه ما شکل گرفته بود. بنابراین به محض اینکه انقلاب پیروز شد، قبل از هر چیزی تقاضاهای فرهنگی مطرح بود و جامعه توقع داشت با صحنه فرهنگی جدیدی به خصوص در حوزه هنر- به دلیل ملموس بودن- مواجه شود. به عنوان مثال همه انتظار داشتند در سینما یک تحول اتفاق بیفتد.

یکی از زمینه های تبدیل شدن گرایش های اسلامی به یک تقاضا، موضوع بازگشت به خویش بود و این به این دلیل بود که جامعه در زمان پهلوی احساس کرده بود دارد از هویت خود دور می شود. در واقع تقاضای فرهنگی مترادف با بازگشت به ریشه های اصیل و تعلقات دینی بود.

ـ شما در دهه اول انقلاب یکی از مدیران فرهنگی بودید. در این دوره، فعالیت فرهنگی دارای چه ویژگی های خاصی بود و شما به عنوان مدیر فرهنگی به دنبال ایجاد چه تحولی بودید؟

بهشتی: عمده فعالیت من و برخی از دوستانی که با هم کار می کردیم در حوزه تلویزیون و بعد هم سینما بود. طبیعی بود که ما تلاش می کردیم در این حوزه پاسخگوی تقاضای فرهنگی جامعه باشیم. تلاش کردیم سینمای جدیدی شکل بگیرد که از لحاظ فرهنگی متعلق به سرزمین مان باشد و این مستلزم باز کردن راه های جدید برای تجربه کردن و فاصله گرفتن از سینمایی بود که قبل از انقلاب وجود داشت. سینما به لحاظ نیروی انسانی، فرهنگی و هنری و اقتصادی باید متکی به ظرفیت های داخل کشور می شد و فکر می کنم این امر تا حد زیادی تحقق پیدا کرد.

ـ در این تغییر سیستم و با توجه به اینکه نظمی از بین رفته و هنوز نظم جدید تثبیت نشده بود، با چه مشکلاتی مواجه بودید؟

بهشتی: مشکلاتی که با آنها مواجه بودیم چندان دور از توقع نبود. یک مشکل این بود که وقتی صحبت از سینما می کردیم همه یاد سینمای قبل از انقلاب و آن چیزی می افتادند که دوره طولانی در کشور وجود داشت. دست اندرکاران سینما، تماشاگران، منتقدان و... دارای چنین تلقی بودند و در بسیاری از موارد این ذهنیت پیش می آمد که اگر سینما آن نیست، پس اصلاً سینمایی وجود ندارد که باید این تلقی تغییر می کرد. چالش دیگر ما این بود که سینما چه باید باشد و تعریف تازه یی که از سینما می دهیم باید دارای چه مشخصات و مختصاتی باشد. این سینما باید چه داشته باشد که دلالت بر این داشته باشد که ریشه های آن در این سرزمین فرهنگی است. به طور طبیعی مشکل جدی ما با دست اندرکاران سینما بود؛ به این خاطر که آنها تا آن زمان محصول دیگری را تولید می کردند و اینکه وارد یک مسیر جدید شوند و همه به فیلمسازان آماتوری تبدیل شوند، خیلی برایشان سخت بود. طبعاً ورود به عرصه هایی که در سینمای ما مسبوق به سابقه نبود، ورود در یک عرصه ناشناخته و سفر کریستف کلمب وار بود. نمی دانستیم در این مسیر آیا به ساحل می رسیم یا نه، صد روز طول می کشد یا هزار روز. چنین وضعیتی شرایط سختی برای تمام کسانی که وارد این مسیر می شدند - اعم از مدیران و سینماگران - ایجاد می کرد.

ـ مساله دیگر انتظاراتی بود که انقلابیون از فرهنگ و سینما داشتند، از جمله انتظار داشتند آرمان هایشان به تصویر کشیده شود. آیا این انتظارات برای شما مشکل ایجاد می کرد یا نه؟

بهشتی: ما با کسانی که به نوعی در پیشانی انقلاب بودند چندان مشکلی نداشتیم. کسانی که به نحوی عملکرد ما را مورد نقد و سوال قرار می دادند، دو گروه بودند؛ یک گروه کسانی بودند که سینما را چیز ضاله یی می دانستند و اصلاً تصور نمی کردند سینمای جدیدی بتواند پدید بیاید و از ما توقع داشتند زودتر بساط سینما را برچینیم و تعطیلش کنیم. گروه دوم کسانی بودند که خیلی عجله داشتند و می خواستند روز بعد از پیروزی انقلاب سینمای مطلوب شان تحقق پیدا کند. این شتابزدگی به این دلیل بود که مقوله فرهنگ و سینما را نمی شناختند و نمی دانستند این عرصه زودبازده نیست و با ممارست باید این مسیر طی شود. همیشه ما این دسته را به آرامش، مدارا و صبر و شکیبایی دعوت می کردیم. مشکل دیگر این بود که تصورات خودشان را از سینما داشتند. سینمایی در امریکای جنوبی به عنوان سینمای انقلابی وجود داشت. تصور اینها این بود که ما باید سینمایی شبیه به همان سینما داشته باشیم. در صورتی که اگر آن گونه می شد سینمای امریکای جنوبی به آبشخور سینمای ما تبدیل می شد. با این وجود چالش ها آنچنان جدی نبود که بتواند مانع حرکت سینما شود.

ـ مدیریت فرهنگی در اوضاع نابسامان دهه اول انقلاب که جنگ هم مزید بر علت شده بود، چه ویژگی ها و مختصاتی داشت؟

بهشتی: ما تلاش کردیم بسیاری از چیزهایی که پیش رو داشتیم اعم از فضای عمومی بحرانی و ملتهب جامعه، محدودیت های زیادی که کشور دچارشان بود، نیروی انسانی آماتور ولی بسیار مشتاق برای عرض اندام که سال های طولانی پشت درهای سینمای حرفه یی هیچ راه ورودی پیدا نکرده بود و تقاضای عمومی که وجود داشت را از حالت تهدید بودن نسبت به تحقق سینما، به فرصت تبدیل کنیم. برای ورود به عرصه ناشناخته هر چقدر کسی که وارد این عرصه می شود جوان تر و مشتاق تر باشد، آمادگی بیشتری برای ورود به آن دارد. از طرف دیگر این تمرین ها باید در محدودیت اتفاق می افتاد. چه بسا فراوانی امکانات مانع از آن می شد که ما بتوانیم به شعر سینما یمان بپردازیم. محدودیت ها این فرصت را ایجاد کرد خلاقیت، نوآوری و شاعری در سینما ظهور پیدا کند. فضای جنگ سبب شد حواس سینماگران روی موضوع اصلی کارشان متمرکز شود و احساس کنند که یک رسالت و کار ملی انجام می دهند. در چنین فضایی مردم به اعتبار کارگردان بسیاری از فیلم ها را می دیدند، درحالی که سابق بر آن فیلم را به اعتبار بازیگرش می دیدند. اینکه ما در شرایط جنگ چنین سینمایی داشته ایم، برای مجامع و جشنواره های بین المللی شگفتی آور و خلاف آمد عادت شان بود.

ـ نکته جالب این است که خیلی از کارگردانان قدیمی بهترین فیلم هایشان را در دهه اول انقلاب ساخته اند و جوانانی که تازه وارد این عرصه شده بودند نیز بهترین فیلم هایشان را در این دهه ساختند. این فضا چگونه شکل گرفت؟

بهشتی: از زمانی که اولین فیلم بلند داستانی در ایران ساخته می شود تا پیروزی انقلاب حدود هزار و دویست عنوان فیلم ساخته شده بود. همه این فیلم ها بد نیستند و میان آنها فیلم های خوب هم وجود دارد، اما در اقلیت هستند و شاید 10 درصد از سینمای قبل از انقلاب سینمای قابل تامل، جدی و قابل توجه باشند. این 10 درصد فیلم هایشان در شرایط ایزوله و فضای امنی که جاهایی مثل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان فراهم کرده بودند، ساخته شده و اقتضای طبیعی سینمای ایران نبوده است. اتفاقی که بعد از انقلاب افتاد، این بود که ما این جریان اقلیت را باید به شرایط عمومی فیلمسازی در کشور تبدیل می کردیم. جریان جوان و آماتور سینمای بعد از انقلاب برخلاف جریان قبل از انقلاب بیشتر به فیلم های جدی تعلق خاطر داشت و طبیعی بود که فضای جدید مطلوب آنها باشد. این گونه نبود که ما از اهالی سینمای قبل از انقلاب گزینش کرده باشیم، ما سعی کردیم شرایط زیست محیطی خاصی که با شرایط عمومی کشور منطبق بود، پدید بیاوریم. در این شرایط به طور طبیعی عده یی بهتر رشد کردند و عده دیگری نتوانستند رشد کنند. به قول مولانا؛

نوریان مر نوریان را جاذبند/ ناریان مر ناریان را جاذبند

ـ تصور اولیه بر این بود که فرهنگ و سینمای بعد از انقلاب به سمت شعارزدگی و سطحی نگری پیش برود. شما فضا را چگونه مدیریت کردید که سینما به ابزاری برای شعار دادن عده یی تبدیل نشود؟

بهشتی: شعارزدگی زمانی اتفاق می افتد که ما مقوله یی را نشناسیم و با عمق موضوع انس نداشته باشیم و به امور سطحی اکتفا کنیم. از جمله چیزهایی که آن فضا برنمی تابید، ابتذال بود و شعارزدگی یکی از انواع ابتذال در سینما است. فقط سکس و خشونت ابتذال نیست، شعارزدگی هم ابتذال است. اگر فیلمی می خواست به آرمان های انقلاب یا جنگ بپردازد، باید به عمق موضوع می پرداخت و از شعارزدگی دوری می جست.

ـ بعد از اتمام دوره مدیریت شما در سینما، بسیاری از سینماگران از آن دوره به عنوان دوره طلایی یاد می کنند. سوال اینجا است که چرا بعد از شما آن روال ادامه پیدا نکرد؟

بهشتی: من به دلیل اینکه مشغول کارهای دیگری شدم، خیلی تحولات سینمای بعد از خودمان را دنبال نکردم که دقیقاً بدانم چه اتفاقاتی افتاده است، ولی همین قدر که گاهی اوقات برخی از فیلم ها را می بینیم یا در جریان بعضی از رویدادهای سینمایی قرار می گیرم، می بینم خیلی از چیزهایی که آن زمان پایه گذاری شد هنوز ادامه دارد، اما این مسیر باید مدام تر و تازه می شد و سینمای ما باید قله های بلندتری را فتح می کرد. شاید مدیریتی که وجود داشته خیلی به فتح قله های رفیع تر کمک نکرده است. اجمالاً سینمای فعلی ادامه همان سینما است و تفاوت جدی نکرده است. سینما در حوزه مباحث فنی و استادکاری نسبت به دوران ما بسیار قوی تر شده است، اما در بخش ایده پردازی و ورود به عرصه های جدید تا حد زیادی در حال درجا زدن است. در این حوزه بیشتر فیلمسازان ما باید نقش ایفا می کردند. اگر در کشور می شود فیلم خوب ساخت پس برعهده فیلمسازان ما است که از این فضا حداکثر استفاده را بکنند، البته مدیریت سینمایی نیز وظیفه دارد فضا را وسیع تر، مناسب تر و متعادل تر کند تا امکان پروازهای بلندتر برای سینمای ایران پدید آید.

ـ عده یی معتقدند بعد از گذشت 30 سال هنوز بسیاری از آرمان های فرهنگی انقلاب تحقق پیدا نکرده اند و فاصله زیادی با آنها داریم. مساله اصلی اینجا است که این آرمان ها دقیقاً چه هستند و چرا تاکنون محقق نشده اند؟

بهشتی: خیلی مهم است که این را چه کسی می گوید. هر کس که می گوید باید از او سوال کرد که آن آرمان ها چیست. خوشبختانه در عرصه سینما تمام کسانی که مدعی بودند می توانند این بار را به مقصد برسانند، فرصت مدیریت پیدا کرده اند. خب اگر به آرمان هایشان نرسیده اند، باید بگوییم شاید آرمان هایشان خیلی تعریف شده نبوده یا فقط می خواهند فرافکنی کنند و عدم موفقیت خودشان را بر گردن فرد دیگری بیندازند. من نیز فکر می کنم سینمای ما با آرمان هایش خیلی فاصله دارد، اما اگر در همان راستایی که حرکت کرد، حرکت می کرد و قله های رفیع تر پیش رو را فتح می کرد، اکنون بسیار جلوتر بودیم. سینما هیچ وقت به آرمانش نمی رسد، اما به سمت و رو به قبله آرمانش می تواند حرکت کند.

منبع: اعتماد